AN ANALYTICAL STUDY OF HEALTH BASED ON TRISIKKHA IN THERAVADA BUDDHIST PHILOSOPHY

Abstract

The objectives of this thesis were as follows: 1) to study the concepts and theories of health; 2) to study Trisikkha in Theravada Buddhist philosophy; and 3) to analyze health according to Trisikkha in Theravada Buddhist philosophy. This thesis employed a qualitative documentary research method, analyzing data from the Tipitaka, commentaries, textbooks, and related research documents, in conjunction with in-depth interviews with 12 experts. The research findings indicated that: 1. The concepts and theories of health aimed to explain the holistic development of human life, encompassing physical, mental, social, and spiritual well-being. This did not merely mean the absence of disease, but included having a balanced and happy life, and being able to live appropriately with others. This aligned with the concept of health in Buddhism, which aimed to develop human beings from within through systematic self-training. 2. Trisikkha in Theravada Buddhist philosophy consisted of morality (Sila), concentration (Samadhi), and wisdom (Panna), which served as a sequential and mutually supportive process of human development. Morality was the foundation for controlling body and speech to remain in integrity. Concentration trained the mind to be stable, calm, and mindful, while wisdom provided insight into reality, leading to the eradication of defilements and living correctly. Trisikkha was therefore the heart of life development according to Theravada Buddhist philosophy. 3. Analysis of health according to Trisikkha in Theravada Buddhist philosophy revealed that Trisikkha could be holistically integrated with the development of all four dimensions of health. Specifically, morality promoted physical and social health by fostering discipline, responsibility, and peaceful coexistence. Concentration promoted mental health, rendering the mind calm, stable, reducing stress, and enabling emotional control. Wisdom promoted spiritual health, leading to an understanding of the causes and conditions of life, awareness of reality, and rational problem-solving. This led to a balanced, virtuous, and sustainable development of quality of life at the individual, family, and societal levels.

วิทยานิพนธ์นี้ มีวัตถุประสงค์ดังนี้ 1) เพื่อศึกษาแนวคิดและทฤษฎีเกี่ยวกับสุขภาวะ 2) เพื่อศึกษาหลักไตรสิกขาในพุทธปรัชญาเถรวาท 3) เพื่อวิเคราะห์สุขภาวะตามหลักไตรสิกขาในพุทธปรัชญาเถรวาท วิทยานิพนธ์นี้เป็นการศึกษาเชิงคุณภาพแบบเอกสาร ซึ่งศึกษาข้อมูลจากพระไตรปิฎก อรรถกถา ตำรา เอกสารงานวิจัยที่เกี่ยวข้อง และร่วมกับการสัมภาษณ์เชิงลึกผู้ทรงคุณวุฒิจำนวน 12 รูป/คน ผลการวิจัยพบว่า : 1. แนวคิดและทฤษฎีเกี่ยวกับสุขภาวะ มุ่งอธิบายการพัฒนาคุณภาพชีวิตของมนุษย์ อย่างองค์รวม ครอบคลุมสุขภาวะทางกาย จิต สังคม และปัญญา โดยมิได้หมายถึงเพียงการปราศจากโรคเท่านั้น แต่รวมถึงการมีชีวิตที่สมดุล มีความสุข และสามารถดำรงชีวิตร่วมกับผู้อื่นได้อย่างเหมาะสม ซึ่งสอดคล้องกับแนวคิดสุขภาวะในพระพุทธศาสนา ที่มุ่งพัฒนามนุษย์จากภายในผ่านการฝึกฝนตนเองอย่างเป็นระบบ 2. หลักไตรสิกขาในพุทธปรัชญาเถรวาท ประกอบด้วย ศีล สมาธิ และปัญญา ซึ่งเป็นกระบวนการพัฒนามนุษย์อย่างเป็นลำดับและเกื้อกูลซึ่งกันและกัน โดยศีลเป็นพื้นฐานในการควบคุมกายและวาจาให้ตั้งอยู่ในความสุจริต สมาธิเป็นการฝึกจิตให้ตั้งมั่น สงบ และมีสติ ส่วนปัญญาเป็นการรู้แจ้งตามความเป็นจริง อันนำไปสู่การละกิเลสและการดำเนินชีวิตอย่างถูกต้อง หลักไตรสิกขาจึงเป็นหัวใจของการพัฒนาชีวิตตามแนวพุทธปรัชญาเถรวาท 3. การวิเคราะห์สุขภาวะตามหลักไตรสิกขาในพุทธปรัชญาเถรวาท พบว่า หลักไตรสิกขาสามารถบูรณาการกับการพัฒนาสุขภาวะทั้ง 4 มิติได้อย่างเป็นองค์รวม กล่าวคือ ศีลส่งเสริมสุขภาวะทางกายและสังคมโดยทำให้เกิดวินัย ความรับผิดชอบ และการอยู่ร่วมกันอย่างสันติ สมาธิส่งเสริมสุขภาวะทางจิต ทำให้จิตใจสงบ มั่นคง ลดความเครียด และสามารถควบคุมอารมณ์ได้ ส่วนปัญญาส่งเสริมสุขภาวะทางปัญญา ทำให้เกิดความเข้าใจในเหตุปัจจัยของชีวิต รู้เท่าทันความเป็นจริง และสามารถแก้ไขปัญหาด้วยเหตุผล อันนำไปสู่การพัฒนาคุณภาพชีวิตอย่างสมดุล มีคุณธรรม และมีความสุขอย่างยั่งยืนทั้งในระดับบุคคล ครอบครัว และสังคม